Ақыл, қайрат, жүрек: Абай ілімі қазіргі зайырлы қоғамға не айта алады?

«Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста, Сонда толық боласың елден бөлек» — Абай Құнанбайұлының осы бір ауыз өсиеті XIX ғасырдың аяғында айтылғанымен, XXI ғасырдың жасанды интеллект пен ақпарат тасқыны заманында да өз күшін жойған жоқ. Керісінше, дәл қазір, дін мен идеологиядан гөрі жеке адамның ар-ожданына, парасатына сүйенетін зайырлы қоғамда бұл ілім жаңа мағынаға толығып отыр.

«Толымсыз адамнан» «толық адамға»

Абай үшін адам болу — тумысынан берілетін дайын қасиет емес, ұзақ әрі ұлы жол. Ол қара сөздерінде адам үш арнаның — ақыл, қайрат, жүрек — тоғысында ғана толыққанды тұлғаға айналады деп есептеген. Ақыл жалғыз өзі — суық есептің құлы. Қайрат жалғыз өзі — бағыты жоқ дүлей күш. Жүрек жалғыз өзі — негізсіз тулаған сезім ғана. Ал осы үшеуі бір арнаға тоғысқанда ғана адам «толымсыз» күйден шығып, «толық адам» дәрежесіне қарай қадам басады.

Бұл модель — қазіргі тілмен айтқанда, тепе-теңдіктің формуласы: интеллект (ақыл), ерік-жігер мен қайраттылық (қайрат), эмпатия мен ізгілік (жүрек). Үшеуінің бірі жетіспесе, адам да, қоғам да тепе-теңдігін жоғалтады.

Тұрсын Жұртбайдың «Толық адам» ілімі

Абайдың осы ілімін жаңа ғасырда терең әрі жүйелі түрде қайта зерттеп, ғылыми айналымға түбегейлі енгізген тұлғалардың бірі — белгілі жазушы, абайтанушы ғалым Тұрсын Жұртбай. Оның көп жылдық ізденісінің қорытындысы — сегіз кітаптан тұратын «...Сол шыншыл» атты зерттеулер топтамасы, ал соның ішіндегі ең соңғы, екі томдық «Толық адам» атты еңбегі — қазіргі абайтану ғылымындағы елеулі оқиға.

Жұртбайдың зерттеуінше, «толық адам» ұғымының тамыры тереңде жатыр: ол Мұхтар Әуезовтің шығармашылық талдауларында сопылық дәстүрдегі «камили инсани», яғни «кемелденген адам» ұғымымен астасып, ғылыми айналымға 1963 жылдан бастап тереңірек ене бастаған. Демек, «толық адам» — жалаң адамгершілік үлгі емес, ғасырлар бойғы Шығыс философиясы мен қазақ дүниетанымының түйіскен жерінде туған терең рухани категория. Жұртбай бұл ілімді Абайдың «жан бостандығы», яғни рухани тәуелсіздік идеясымен қатар қарастырып, адамның шынайы кемелдігі сыртқы еркіндіктен бұрын ішкі, рухани азаттықтан басталатынын көрсетеді.

Осы тұрғыдан алғанда, Абайдың «Адам бол!» дегені — жай моральдық нұсқау емес, адамды рухани тәуелсіздікке, өз жанының қожасы болуға шақырған терең философиялық үндеу.

Неге бұл ілім дінсіз де, идеологиясыз да жұмыс істейді

Мұнда назар аударарлық бір маңызды сәт бар: Абайдың «ақыл, қайрат, жүрек» формуласы белгілі бір дінге, конфессияға немесе саяси идеологияға тәуелді емес. Ол — жалпыадамзаттық этика тілінде сөйлейтін ілім. Ақылды дамыту үшін ғылымға сену жеткілікті, қайратты тәрбиелеу үшін еңбекке, ерікке сену жеткілікті, ал жүректі тәрбиелеу үшін — басқа адамға деген ізгілік пен ар-ұждан жеткілікті. Үшеуіне де сырттан бақылаушы, жазалаушы күш қажет емес — тек өз-өзіңе деген адалдық қажет.

Дәл осы қасиеті Абай ілімін зайырлы қоғамға етене жақындатады. Зайырлы қоғам — заң мен мораль дінге емес, ортақ адами құндылықтар мен парасатқа негізделетін қоғам. Абай да өз заманында дәл осылай ойлаған: ол «Ғылым таппай мақтанба» деп жар салып, білімге деген құштарлықты жан құмары деп таныды — адам ақылын ұстартпай, дүниенің сырын танымай тұрып, ешқашан толыға алмайды. Сол сияқты еңбек — жалқаулық пен енжарлықтан арылтатын, адамды өз бойындағы қайратпен табыстыратын жол. Ал осы екеуінің үстіне — ар-ұждан тазалығы қойылады: сырттан ешкім бақыламаса да, өз жанының алдында адал болу.

Бұл — сырттан келетін қорқыныш емес, ішкі жауапкершілік этикасы. Қазіргі зайырлы қоғамның да негізгі сұрағы дәл осы: адам сырттан бақылаушы болмаса, өзін-өзі қалай тәрбиелейді? Абайдың жауабы — ар-ождан арқылы.

Жасанды интеллект пен ақпарат тасқыны заманындағы Абай

Уақыт озған сайын қоғам түрі өзгереді: ру-тайпалық құрылым орнына мемлекет, керуен жолының орнына ғаламтор келді. Бірақ адамның ішкі болмысы, ар мен ұждан, білім мен еңбекке деген қажеттілігі өзгермейді. Тұрсын Жұртбай атап көрсеткендей, Абайдың «толық адам» ілімі — бір ғасырда айтылып, келесі ғасырда ескіретін идеология емес, әр дәуірде қайта жаңғырып, сол дәуірдің тіліне сай жаңа мағынаға толығатын мәңгілік бағдар.

Бүгінгі жасанды интеллект пен ақпарат тасқыны заманында бұл формула ерекше өзекті болып отыр:

• Ақыл — деректі талдай білу, сыни тұрғыдан ойлау, жалған ақпарат пен шынайы білімді ажырата алу қабілеті. Машина есептей алады, бірақ түсіне алмайды — түсіну әлі де адамның үлесінде.

• Қайрат — экран мен алгоритмнің «оңай, дайын» әлеміне енжар берілмей, нақты іс-әрекетке, өзгеріске бел буу қабілеті.

• Жүрек — цифрлық қарым-қатынас көбейген сайын құнсызданып бара жатқан эмпатия, шынайы адами байланыс, ар-ождан.

Абай айтқандай, осы үшеуінің үйлесімі — адамның өзін-өзі жоғалтпауының, машина мен жаратылыс арасында адами болмысын сақтап қалуының жалғыз кепілі.

Қорытынды: адам болу — үздіксіз ұмтылыс

Абайдың «Адам бол!» деген үш буынды өсиеті — сыртқы қарапайымдылығының астарында ғасырлар тереңдігін жасырған дана сөз. Тұрсын Жұртбайдың соңғы жылдардағы іргелі зерттеулері бұл ілімнің тамырын Шығыс философиясы мен сопылық дәстүрге дейін тереңдетіп, оны жай өсиеттен рухани-философиялық жүйеге көтерді.

Ал бұл жүйенің түпкі мәні бір-ақ ауыз сөзге сияды: адам болу — дайын күй емес, үздіксіз ұмтылыс. Дін емес, идеология емес, тек ақыл, қайрат және жүрек тепе-теңдігі — бұл қазіргі зайырлы қоғамдағы адамның өзін-өзі табуының, руханиятын сақтап қалуының жолы. Әр ұрпақ осы ұмтылысты өз заманының тілімен қайта жалғастырғанда ғана Абай аманаты өз мақсатына жетеді.